Η χημική απειλή κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918)



Τα πολεμικά αέρια είναι χημικές ουσίες, επιβλαβείς για τον οργανισμό και βρίσκονται σε τρεις μορφές, την στερεά, την υγρή και την αέρια. Ευρισκόμενα σε αυτές τις τρεις καταστάσεις και εντός ειδικών βλημάτων, σωλήνων, βομβίδων και ειδικών δοχείων μετατρέπονται κατά την έξοδό τους σε αεριώδη νέφη, ατμούς, πολύ λεπτή βροχή ή σκόνη. Η μεταβολή εξαρτάται από τις ιδιότητες της κάθε ουσίας. Αναφορές για χρήση χημικών ουσιών έχουμε από αρχαιοτάτων χρόνων, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τον Καλλίνικο με το υγρό πυρ αλλά και την ιερά εξέταση που χρησιμοποιούσε καπνό για να προκαλέσει ασφυξία σε εχθρούς της. Πριν τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τα πολεμικά αέρια δεν επιτρεπόταν να χρησιμοποιηθούν καθώς λογίζονταν ως απολίτιστη μέθοδος. Ωστόσο μετά την έναρξη του πολέμου, αρχίζει η χρήση τους, προκειμένου οι αντίπαλοι να βρουν τρόπους να ξεπεράσουν το αδιέξοδο του πολέμου των χαρακωμάτων.

Πρωτοπόρος πάνω στην έρευνα και ανάπτυξη χημικών όπλων ήταν ο Γερμανός χημικός και μετέπειτα νομπελίστας Fritz Haber. Με την οξυδέρκειά του κατάφερε και έλυσε ότι προβλήματα προέκυπταν κατά την έρευνα των χημικών παραγόντων. Εκτός όμως από την καθοδήγηση των ομάδων παρασκευής χλωρίου και άλλων αερίων, κατά τον πόλεμο των χαρακωμάτων ήταν προσωπικά παρών για να επιβλέψει την ασφαλή για τους Γερμανούς στρατιώτες απελευθέρωση αερίων κατά του εχθρού, διότι με μία λάθος χρονικά απελευθέρωση, το αέριο θα μπορούσε να στραφεί εναντίον τους. Ο Fritz Haber, ο επονομαζόμενος και “πατέρας του χημικού πολέμου”, παρασημοφορήθηκε μετά το πέρας του πολέμου και του δόθηκε ο βαθμός του λοχαγού από τον Κάιζερ, γεγονός αρκετά σπάνιο για έναν επιστήμονα μεγάλης ηλικίας.



Fritz Haber (1868-1934)

Τα πολεμικά αέρια χωρίζονται ανάλογα με την διάρκεια δράσης τους και τις επιπτώσεις που προκαλούν στον ανθρώπινο οργανισμό. Όσο αφορά την διάρκεια δράσης των αερίων αυτά χωρίζονται σε:

  • Αέρια μικρής διάρκειας ή πτητικά αέρια με άμεση ή βραδεία ενέργεια.

  • Αέρια μέτριας διάρκειας (μέχρι και μερικών ωρών).

  • Αέρια παρατεταμένης διάρκειας με άμεση ή βραδεία ενέργεια.

Ωστόσο ανάλογα με την επίδρασή τους στο οργανισμό χωρίζονται ακόμα σε:

  • Ασφυκτικά αέρια, που προσβάλλουν το αναπνευστικό, με κύριους εκπρόσωπους το χλώριο και το φωσγένιο.

  • Ερεθιστικά και πταρνιστικά.

  • Καυστικά, που προσβάλουν το δέρμα και το αναπνευστικό, με κύριο εκπρόσωπο τον υπερίτη.

  • Δακρυγόνα.

  • Νευροτοξικά με κύριους εκπροσώπους τα αρσενικούχα και το θειούχο υδρογόνο.



Χάρτης πολεμικών αερίων της εποχής

Το ντεμπούτο των χημικών αερίων και συγκεκριμένα του χλωρίου έγινε στις 22 Απριλίου του 1915, κατά την διάρκεια της δεύτερης μάχης του Υπρ, όταν γερμανικά αεροπλάνα βομβάρδισαν με χλώριο αγγλικά, καναδικά και γαλλικά στρατεύματα. Μέσω του αέρα, το χλώριο παρασύρθηκε προς την μεριά των Γάλλων στρατιωτών οι οποίοι μην μπορώντας να αντιδράσουν, τράπηκαν σε φυγή. To βρετανικό εκστρατευτικό σώμα ωστόσο, συμπεριλαμβανομένης και της 1ης Καναδικής Μεραρχίας, κράτησε τις θέσεις του και την επόμενη μέρα, χάνοντας όμως δύο χιλιάδες άνδρες. Επειδή η επίθεση με χημικά αέρια ήταν πειραματική, οι Γερμανοί δεν ήταν προετοιμασμένοι να εκμεταλλευτούν το ρήγμα που προκάλεσε στην συμμαχική διάταξη η πρώτη χρήση πολεμικού αερίου.


Η χρήση πολεμικών αερίων είχε απαγορευτεί από την Συνθήκη της Χάγης ως έγκλημα πολέμου, αλλά η χρησιμοποίηση του δικαιολογήθηκε με το έωλο επιχείρημα ότι οι σφαίρες των γαλλικών τουφεκιών εξαπέλυαν και αυτές αέρια κατά την πρόσκρουσή τους. Για αυτόν τον λόγω, η χρήση πολεμικών αερίων από την Γερμανία πλήγωσε ανεπανόρθωτα τις διπλωματικές της σχέσεις με τις ουδέτερες μέχρι εκείνη την στιγμή δυνάμεις,  όπως η Αμερική. Η πρώτη χώρα που εξέφρασε την οργή της ήταν η Βρετανία η οποία θέλησε να απαντήσει με το ίδιο ακριβώς νόμισμα, δημιουργώντας εταιρίες με σκοπό την ανάπτυξη χημικών ουσιών. Τελικά η απάντηση δόθηκε όταν Βρετανικά στρατεύματα στις 24 Σεπτεμβρίου του 1915 κατέλαβαν το χωριό του Λοός και προήλασαν για να διασπάσουν την γραμμή άμυνας των Γερμανών, κοντά στα προάστια του Λανς, εκτοξεύοντας εναντίον τους 150 τόνους αερίων χλωρίου. Από την επίθεση φονεύθηκαν 600 Γερμανοί στρατιώτες ωστόσο μην έχοντας υπολογίσει τον άνεμο, το αέριο μεταφέρθηκε πάνω από τις δικές της δυνάμεις προκαλώντας έτσι μεγαλύτερες απώλειες στην ίδια παρά στο αντίπαλο, οδηγώντας έτσι την επίθεση σε αποτυχία. Το χλώριο εισπνεόμενο ερεθίζει έντονα τον βλεννογόνο του αναπνευστικού και προκαλεί δύσπνοια, βρογχοσπασμό και πνευμονικό οίδημα. Παρουσιάζεται αρχικά βήχας και πονόλαιμος με τα πρώτα συμπτώματα να υποχωρούν μέσα σε λίγα λεπτά και να επανέρχονται μετά από 2 έως 24  ώρες με έντονη δύσπνοια και ταχύπνοια. Τέλος ακολουθεί πνευμονικό οίδημα το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούσε στον θάνατο. Η αποτελεσματικότητα του αερίου αποδείχθηκε ότι ήταν όμως αρκετά χαμηλή. Αυτό οφείλονταν  στο ότι δημιουργούσε ένα πράσινο καπνό κατά την απελευθέρωσή του και είχε χαρακτηριστική οσμή, κάτι που το καθιστούσε εύκολο στην ανίχνευση. Επίσης το χλώριο είναι υδατοδιαλυτό και συνεπώς οι επιπτώσεις του μπορούν να αποφευχθούν με την απλή κάλυψη του προσώπου με υγρά πανιά.


Τα μειονεκτήματα του χλωρίου έκαναν επιτακτική την ανάγκη ανακάλυψης ενός άλλου όπλου. Έτσι ανακαλύφθηκε το φωσγένιο από τον Γάλλο χημικό Victor Grignard. Το φωσγένιο ανιχνεύεται δύσκολα καθώς είναι άχρωμο και με ουδέτερη οσμή. Χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τους Γάλλους και στην συνέχεια από τους Γερμανούς και προκάλεσε το 85% των θανάτων που προήλθαν από ασφυκτικά αέρια.



Victor Grignard (1871-1935)

Σε αντίθεση με το χλώριο, δεν προκαλεί βήχα με αποτέλεσμα να εισέρχεται σε μεγαλύτερες ποσότητες στους πνεύμονες. Για να εμφανιστούν τα συμπτώματά του έπρεπε να περάσουν τουλάχιστον 24 ώρες. Συνεπώς οι στρατιώτες που το εισέπνεαν ήταν ικανοί να συνεχίσουν την μάχη την ίδια μέρα αλλά όχι την επόμενη. Χρησιμοποιήθηκε επίσης και ως μίγμα με χλώριο με την ονομασία “άσπρο αστέρι”. Παραμένοντας συνεχώς πρωτοπόρος στην ανάπτυξη πολεμικών αερίων, το 1917 η Γερμανία ανακαλύπτει ένα νέο αέριο, τον υπερίτη. Οι Γερμανοί το ονομάζουν Λοστ, από τα αρχικά των εφευρετών του, Λόμμελ και Στάινκοπφ, ενώ οι Άγγλοι ορμώμενοι από την οσμή του το αποκαλούσαν αέριο της μουστάρδας. Ο υπερίτης χρησιμοποιήθηκε το 1917, στην μάχη κοντά στην περιοχή του Υπρ του Βελγίου, από όπου και πήρε το όνομά του. Έχει χαρακτηριστεί ως ο βασιλιάς των πολεμικών αερίων καθώς προκάλεσε τους περισσότερους θανάτους από οποιαδήποτε άλλη χημική ουσία. Ωστόσο δεν σχεδιάστηκε για να προκαλεί θάνατο αλλά για να τραυματίζει και να εξουδετερώνει τον εχθρό μολύνοντας το πεδίο της μάχης. Ανήκει στην κατηγορία των καυστικών ουσιών και αντίθετα με τα άλλα αέρια εξαερώνεται κατά ένα μικρό ποσοστό και το υπόλοιπο κατακάθεται στο έδαφος μολύνοντάς  το για μεγάλο χρονικό διάστημα  απαλλάσσοντας τον επιτιθέμενο από την αναγκαιότητα να προβλέπει τον καιρό και κατ’ επέκταση  τον αέρα πριν την απελευθέρωσή του.


Το αέριο της μουστάρδας είχε την ικανότητα να διαπερνά τα ρούχα και τα υποδήματα προκαλώντας  αρχικά εγκαύματα, φουσκάλες αλλά και χρωματισμό του δέρματος. Μπορούσε επίσης να προκαλέσει και έντονο πόνο στα μάτια οδηγώντας έτσι μερικές φορές στην τύφλωση. Ακολουθούσε εσωτερική και εξωτερική αιμορραγία η οποία ήταν αρκετά  επώδυνη. Άτομα τα οποία είχαν μολυνθεί θανάσιμα έκαναν μέχρι και πέντε εβδομάδες για να καταλήξουν.


Βρετανοί στρατιώτες τραυματισμένοι από χημικά αέρια. Στις 12 Ιουλίου 1917, τα βρετανικά στρατεύματα δέχτηκαν καταιγιστικά πυρά με οβίδες που περιείχαν αέριο μουστάρδας.


Ένα από τα θύματα του υπερίτη μετά από έναν βομβαρδισμό στις 14 Οκτωβρίου 1918, αποτέλεσε και ο τότε δεκανέας του Γερμανικού στρατού και μετέπειτα δικτάτορας, Αδόλφος Χίτλερ. Πέρασε αρκετούς μήνες στο νοσοκομείο μιας μικρής πόλης κοντά στο Βερολίνο με φρικτούς πόνους στα μάτια. Τελικά δεν έχασε την όρασή του αλλά αυτή η εμπειρία θεωρείται ότι συνέβαλε καθοριστικά στην μετέπειτα εξέλιξή του.


Παρόλο που τον πρώτο καιρό της χρήσης τους, τα πολεμικά αέρια, προκάλεσαν ένα αξιοσημείωτο αριθμό θυμάτων, μόλις το στοιχείο του αιφνιδιασμού χάθηκε, τα συνολικά νούμερα έπεσαν σημαντικά. Έτσι οι θάνατοι από τοξικά αέρια μετά τον Μάιο του 1915 ήταν αρκετά σπάνιοι.


Συγκεκριμένα υπολογίζεται ότι τον Μάιο του 1915 στις Αγγλικές δυνάμεις οι απώλειες  από τα αέρια ήταν μόλις 9% από τις συνολικές, με μόνο 3% εξ’ αυτών να οδηγούν σε θάνατο. Αυτό οφείλεται στην γρήγορη ανάπτυξη μεθόδων προστασίας από χημικές επιθέσεις.


Η πρώτη προσπάθεια για προστασία έγινε στα στρατεύματα του Υπρ, μετά την πρώτη χρήση του χλωρίου τον Απρίλιο του 1915. Κατασκευάστηκαν και μοιράστηκαν 100.000 βαμβακερές γάζες , εμποτισμένες με διάλυμα όξινου ανθρακικού νατρίου. Οι γάζες αυτές είχαν την δυνατότητα να απορροφούν το αέριο διαλύοντάς το, προστατεύοντας τους στρατιώτες οι οποίοι κάλυπταν το πρόσωπό τους με αυτές. Δόθηκε επίσης εντολή οι στρατιώτες να έχουν πάντα μαζί τους ένα πανί εμποτισμένο με ουρία σε περίπτωση ανάγκης, για να καλύπτουν το πρόσωπό τους όταν αντιληφθούν ότι γίνεται επίθεση με αέριο χλώριο. 


Βρετανοί στρατιώτες ετοιμάζονται για επίθεση με αέρια φορώντας μάσκες και βρεγμένες γάζες

Μετά το 1918 οι στρατιώτες και από τις δύο πλευρές ήταν πολύ καλύτερα προετοιμασμένοι. Διέθεταν πλέον ειδικές μάσκες με φίλτρο άνθρακα ή άλλα χημικά που λειτουργούσαν ως αντίδοτα. Αν και αυτή η μέθοδος ήταν άκρως αποτελεσματική, αποδείχθηκε ότι  ήταν αρκετά επώδυνη και κουραστική για τους στρατιώτες καθώς περιόριζε αισθητά τις κινήσεις τους. Ειδικές μάσκες κατασκευάστηκαν επίσης και για τα άλογα του στρατού.​


Μάσκες με φίλτρο για άνθρωπο και άλογο

Μπορεί τα θύματα από τα χημικά αέρια κατά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο να ήταν λίγα, αλλά πολύ σημαντική ήταν η ψυχολογική βία που ασκούσε η απειλή της χρήσης τους τόσο σε στρατιώτες όσο και στον άμαχο πληθυσμό. Αρκετοί στρατιώτες, θύματα χημικών όπλων, εφόσον επιβίωναν ήταν πολύ δύσκολο ακόμα και να βρουν δουλειά μετά τον πόλεμο λόγω προβλημάτων υγείας που τους είχαν δημιουργήσει.

Σήμερα τα χημικά όπλα έχουν επανέλθει στο προσκήνιο όχι για τις δυνατότητές τους στην μάχη  αλλά για την πιθανότητα χρήσης τους από τρομοκρατικές οργανώσεις. Αποτέλεσαν και συνεχίζουν να αποτελούν ένα οικονομικό όπλο με τρομερές επιπτώσεις τόσο στην σωματική όσο και στην ψυχική υγεία του ατόμου, κάτι που αντιβαίνει στα ανθρώπινα δικαιώματα.



Βιβλιογραφία

Stuart Robson, Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2009.

Norman Stone, Συνοπτική Ιστορία του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2010.

Υπολοχαγός Πεζικού Αναστάσιος Ι. Τσούμας, Πολεμικά αέρια εναέριοι κίνδυνοι και προστασία, ΛΕΒΑΔΕΙΑ 1940

First World War.com, www.firstworldwar.com

National Center for Biotechnology Information, www.ncbi.nlm.nih.gov

NobelPrize.org, www.nobel.se

Καθημερινή Εφημερίδα, www.kathimerini.gr



Επιμέλεια

ΣΤΡ(ΥΓ) Γκαμπέλης Νικόλαος, ξεναγός Πολεμικού Μουσείου Θεσσαλονίκης

Φαρμακοποιός A.Π.Θ.


ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

------

ΤΗΛΕΦΩΝΟ +30 2310 249803

FAX +30 2310 893731

------

EMAIL 

warmuseumthessaloniki@yahoo.gr

SOCIAL MEDIA

------

  • Facebook
  • YouTube
  • TripAdvisor
TC_LL-01.png
COPYRIGHTS

------

Copyright © Πολεμικό Μουσείο Παράρτημα Θεσσαλονίκης

All Rights Reserved

Designed by samarasconstantinos

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now