«Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα!» 70 χρόνια από τον θάνατο του Κωστή Παλαμά (1943-2013)



"Χτες βράδυ μια είδηση ακατανόητη μας ήρθε. Μια είδηση ασύλληπτη. Ο Γερο-Παλαμάς πέθανε. Είχαμε ξεχάσει πως είναι θνητός."

Ιωάννα Τσάτσου, Φύλλα Κατοχής


Ο Κωστής Παλαμάς γεννήθηκε στην Πάτρα το 1859. Σε ηλικία εφτά ετών ορφάνεψε από πατέρα και μητέρα και έζησε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια στο Μεσολόγγι, πλάι στον θείο του, Δημήτριο. Η οικογένεια των Παλαμάδων έχει να επιδείξει μια μακρά σειρά από λογίους, που καλύπτουν μια περίοδο από τα ορλωφικά (1770) μέχρι την κρητική επανάσταση του 1866. Ο Κωστής Παλαμάς θα τους ξεπεράσει όλους και θα αφήσει το πυρωμένο όνομά του για πάντα συνδεδεμένο με τους ελληνικούς αγώνες και την ελληνική λογοτεχνία.


Στα 1875 μεταβαίνει στην Αθήνα ως φοιτητής, όπου τα πρώιμα στιχουργικά γυμνάσματα του Μεσολογγίου, θα μετουσιωθούν στους στίχους που θα καθορίσουν για πάντα τη Νέα Αθηναϊκή Σχολή. Η βαριά σκιά του Παλαμά θα υπερφαλαγγίσει όλους τους ποιητές της περιόδου εκείνης σε τέτοιον βαθμό, που η σχολή θα ονομάζεται στο εξής «παλαμική σχολή». Στην ποίησή του θα φανούν οι πάμπολλες επιρροές του πολυγραφότατου Παλαμά: η αρχαιότητα, το Βυζάντιο, η σύγχρονη ελληνική ιστορία, το δημοτικό τραγούδι, η λαογραφία της εποχής, η επτανησιακή και η αθηναϊκή σχολή, όλες για πρώτη και τελευταία φορά θα ενωθούν με μαεστρικό τρόπο στα γραπτά του σπουδαίου βάρδου του ελληνισμού. Το ίδιο θα συμβεί και με τα σημαντικότερα λογοτεχνικά ρεύματα. Ο ρομαντισμός, ο παρνασσισμός και ο συμβολισμός θα αξιοποιηθούν για να αναδείξουν τη βαθύτερη ποιητική αλήθεια του Έλληνα βάρδου.

Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια η ποίηση του Κωστή Παλαμά θα επιβληθεί. Υπέρμαχος της δημοτικής γλώσσας, θα τη χρησιμοποιήσει αποκλειστικά από το 1892 και εξής. Το 1895 λαμβάνει την ύψιστη τιμητική διάκριση να γράψει τον ύμνο των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων.


«Αρχαίο Πνεύμα αθάνατο, αγνέ πατέρα

του ωραίου, του μεγάλου και τ’ αληθινού

Κατέβα, φανερώσου κι άστραψε εδώ πέρα

στη δόξα της δικής σου γης και τ’ ουρανού.»


Αυτή είναι και η πρώτη επίσημη αναγνώριση στο πρόσωπο του Παλαμά. Δύο χρόνια αργότερα η ήττα του 1897 και το επόμενο έτος ο θάνατος του υστερότοκου γιου του, που είχε αποκτήσει με τη γυναίκα του, Μαρία Βάλβη, θα τον κλονίσουν συθέμελα. Αυτά τα δύο γεγονότα θα τον οδηγήσουν στη συγγραφή του Τάφου (1898). Η απήχηση του έργου είναι τόσο μεγάλη, που θα μεταφραστεί στα αγγλικά, γαλλικά και ιταλικά. Από το 1900 κι έπειτα θα θέσει στο κέντρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας την Ελλάδα και τον εθνικό παλμό ξεκινώντας από τους Χαιρετισμούς της Ηλιογέννητης.


Παράλληλα με τις συγγραφικές του δραστηριότητες ασχολείται με μια πλειάδα άλλων θεματικών, που θα τον ορίσουν ως τον πρώτο νεοελληνιστή φιλόλογο. Είναι αυτός που θα βγάλει από την αφάνεια και θα προβάλλει προς τα έξω μερικούς από τους μεγαλύτερους ποιητές της Ελλάδας, και όχι μόνο: Διονύσιος Σολωμός, Ανδρέας Κάλβος, Αριστοτέλης Βαλαωρίτης, Ανδρέας Ψυχάρης, Γεώργιος Βιζυηνός κ. ά. Η βιβλιογραφία του Παλαμά αριθμεί συνολικά 2.500 μελέτες, άρθρα και σημειώματα.


Στον Δωδεκάλογο του Γύφτου (1907) ο αφηγητής είναι ο ίδιος ο Παλαμάς. Με αυτό του το έργο ο Παλαμάς φθάνει στην ποιητική κορύφωση. Το ίδιο όμως και η νεοελληνική λογοτεχνία που στο ανυπέρβλητο ποιητικό κατασκεύασμα του Παλαμά, έφθασε στα όριά της, που δεν κατάφερε να ξεπεράσει. Κεντρικό πρόσωπο είναι ο Γύφτος, ο οποίος ποθεί να εξαφανιστεί από προσώπου γης η περιφρονημένη και ντροπιασμένη Ελλάδα και να αναγεννηθεί αγνή και αμόλυντη, προκειμένου να συναντήσει το πεπρωμένο της.


Στη Φλογέρα του βασιλιά (1910) η εθνική έξαρση του Παλαμά γιγαντώνεται. Μέσα σε 4.000 στίχους ο ποιητής αφηγείται τα κατορθώματα του Βασίλειου του Βουλγαροκτόνου συνδέοντας την απογοήτευση από την ήττα του 1897 και τον νικηφόρο Μακεδονικό Αγώνα εναντίον των Βουλγάρων αποπνέοντας την ανακαινιστική πνοή του ελληνισμού.


Το 1912 θα δημοσιεύσει τους Καημούς της λιμνοθάλασσας και τα επόμενα χρόνια πολλές ακόμη συλλογές και θα φτάσει να καθιερωθεί στις συνειδήσεις των Ελλήνων, ως ο σύγχρονος εθνικός βάρδος, εφάμιλλος του Σολωμού, με τον οποίον αναπόφευκτα υπήρχαν συγκρίσεις.


Ο Παλαμάς εργάστηκε ως γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, θέση που κράτησε από το 1897 έως το 1928. Η θέση ήταν καθαρά τιμητική, γεγονός που αποδεικνύει πόσο σημαντικός ήταν ο Παλαμάς για τους Έλληνες. Το 1924 η γαλλική κυβέρνηση τον τιμά με το μετάλλιο της «Λεγεώνας της Τιμής». Το 1930 αναλαμβάνει το αξίωμα του προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών. Το 1933 θα τιμηθεί από τον Γερμανό πρεσβευτή στην Αθήνα με το μετάλλιο «Γκαίτε». Από το 1926 έως το 1940 θα προταθεί επανειλημμένα για το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας, το οποίο όμως δεν θα καταφέρει να αποκτήσει. Το 1936 γιορτάζεται η πενηντάχρονη προσφορά του Παλαμά στα νεοελληνικά γράμματα και θα τιμηθεί με τον Ανώτερο Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος και το βραβείο «Γραμμάτων και Τεχνών» του Υπουργείου Παιδείας. Ο Ρομαίν Ρολλάν θα δηλώσει πως ο Παλαμάς είναι «ο μεγαλύτερος σύγχρονος ποιητής της Ευρώπης».


Την 1η Νοεμβρίου 1940 ο Παλαμάς με αφορμή τον πόλεμο της Ελλάδας εναντίον της Ιταλίας, θα γράψει ένα τετράστιχο, που θα το αφιερώσει στη νεολαία της Ελλάδας με τίτλο «Στη νεολαία μας»:


«Αυτό κρατάει ανάλαφρο μεσ’ την ανεμοζάλη

το από του κόσμου τη βοή πρεσβυτικό κεφάλι,

αυτό το λόγο θα σας πω δεν έχω άλλο κανένα

Μεθύστε με τ’ αθάνατο Κρασί του Εικοσιένα.»


Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940 ο Κωστής Παλαμάς και άλλοι Έλληνες λόγιοι θα προσυπογράψουν έκκληση των Ελλήνων Διανοουμένων με αποδέκτες τους διανοούμενους όλου του κόσμου, όπου από τη μία θα επικρίνουν με δριμύτητα την ιταλική επίθεση και από την άλλη θα προσπαθήσουν να αφυπνίσουν τις ελληνικές συνειδήσεις κάνοντας λόγο για έναν νέο, πνευματικό Μαραθώνα.

Στα βουνά της Πίνδου τα παιδιά της Ελλάδας διεξάγουν περίφημες νίκες. Ο Κωστής Παλαμάς, παρά την κούραση των γηρατειών του, θα τους αφιερώσει το τελευταίο ποίημα της ζωής του:


«Παιδιά μου ο πόλεμος,

για σας περνάει θριαμβευτής

των άδικων ο πόλεμος

δεν είν’ εκδικητής

είναι ο θυμός της άνοιξης

και της δημιουργίας;

Κι αν είναι, και στον

πόλεμο μέσα η ζωή θυσία,

ο τάφος είναι πέρασμα

προς την Αθανασία!»


Μέσα στις πάμπολλες πίκρες της ζωής του ο Παλαμάς θα ζήσει για να δει και τη βίαιη ναζιστική εισβολή τον Απρίλιο του 1941. Τον Φεβρουάριο του 1943 ο Κωστής Παλαμάς τυλίγεται για πάντα στο μελαγχολικό σκοτάδι που τον έπνιγε την τελευταία δεκαετία.


Την ίδια ώρα στην Ευρώπη ο Χίτλερ χάνει τη μάχη του Στάλινγκραντ. Οι αεροπορικές επιδρομές των γερμανικών βομβαρδιστικών στο Λονδίνο συνεχίζονται. Ο Ρούσβελτ με τον Τσόρτσιλ αποφασίζουν να αποβιβάσουν αμερικανικά στρατεύματα στη Σικελία. Με τον Χίτλερ να γνωρίζει πως η πολεμική κατάσταση έβαινε εναντίον του, θα αφήσει να ξεχυθεί η θηριωδία των στρατευμάτων του.


Σχεδόν αμέσως με την επιβολή της τριπλής κατοχής της Ελλάδος, θα αρχίσουν και οι πρώτες πράξεις εθνικής αντίστασης. Στην ύπαιθρο αυτό ήταν πιο εύκολο να γίνει, όχι όμως και στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου οι δοκιμαζόμενοι κάτοικοι μαστίζονταν από την πείνα και τις κακουχίες. Όσο περνούσε ο καιρός, οι δοκιμασίες του ελληνικού λαού αυξάνονταν. Έτσι η κηδεία του Παλαμά ήρθε στη πιο δύσκολη φάση της Κατοχής. Ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος, πρώην υπουργός της πρώτης κατοχικής κυβέρνησης του Γεωργίου Τσολάκογλου, διορίζεται πρωθυπουργός της «Ελληνικής Πολιτείας» κατά παραγγελία των Γερμανών κατακτητών. Προκειμένου να περιορίσουν το νόημα της κηδείας, ο ίδιος ο Λογοθετόπουλος θα εμφανιστεί συνοδευόμενος από επιτελείο Γερμανών και Ιταλών κατακτητών.


Ο πνευματικός κόσμος της χώρας θα δώσει βροντερό παρόν στην κηδεία: οι Άγγελος Σικελιανός, Ηλίας Βενέζης, Γιώργος Θεοτοκάς, Κωνσταντίνος Τσάτσος, Ιωάννα Τσάτσου, Μαρίκα Κοτοπούλη, Σπύρος Μελάς, Γιώργος Κατσίμπαλης, κ. ά. ήταν εκεί για να αποχαιρετήσουν τον σπουδαίο ποιητή. Ο απλός κόσμος όμως είναι αυτός όμως που θα συγκλονίσει με την παρουσία και τη στάση του. Το θλιβερό νέο θα διαδοθεί με απίστευτη ταχύτητα από τη μία ως την άλλη άκρη της γερμανοκρατούμενης Αθήνας. Χιλιάδες Αθηναίοι θα κατακλύσουν τον χώρο του νεκροταφείου, για να ψάλουν το ύστατο χαίρε στον εθνικό βάρδο. Η νεκρώσιμος ακολουθία θα ξεκινήσει στις 11 π.μ. χοροστατούντος του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Δαμασκηνού, ο οποίος θα εκφωνήσει και τον επικήδειο λόγο. Σε λίγη ώρα μια απλή κηδεία είχε μετατραπεί σε πάνδημο συλλαλητήριο με τον απλό κόσμο να τραγουδάει τον Εθνικό Ύμνο ενώπιον του φέρετρου του ποιητή. Εκείνη τη στιγμή γνώριζε πως επιτελούσε μια ύψιστη πράξη εθνικής αντίστασης μπροστά στα έντρομα μάτια των Γερμανών κατακτητών.


Τη στιγμή που το φέρετρο κατεβαίνει στον τάφο, ο Άγγελος Σικελιανός με βροντερή φωνή θα απαγγείλει το ποίημα που έγραψε το χάραμα της 28ης Φεβρουαρίου, ειδικά για την περίσταση. Οι Γερμανοί κατακτητές κοιτιούνται μεταξύ τους χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν:


«Ηχήστε οι σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,

δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα…

Βογκήστε τύμπανα πολέμου… Οι φοβερές

σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα!

Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα!»


Αμέσως μετά ο ελληνικός λαός, σύσσωμος, θα αρχίσει να τραγουδά τον Εθνικό Ύμνο μπροστά στα έκπληκτα μάτια των Γερμανών κατακτητών και των συνεργατών τους, που αδυνατούν να σταματήσουν μια πράξη αντίστασης, η οποία λάμβανε χώρα ενώπιόν τους. Η σημασία αυτής της πράξης ήταν τεράστια. Ο Κωστής Παλαμάς ήταν αυτός που είχε καταφέρει να φέρει την ποίηση στον απλό λαό, να την κάνει κτήμα του σε εποχές πολύ δύσκολες για την Ελλάδα. Ο Κωστής Παλαμάς ήταν αυτός που είχε ζήσει τις μεγάλες τραγωδίες, αλλά και τις ευτυχέστερες στιγμές του ελληνισμού. Για όλους τους Έλληνες ήταν αυτός που βίωσε τα εκπληρωμένα όνειρα και τις ματαιωμένες προσδοκίες του έθνους. Ο λυράρης της πατρίδας είχε ακολουθήσει στην τελευταία του κατοικία τη γυναίκα του, η οποία είχε πεθάνει μερικές μέρες νωρίτερα. Κι όσο για τον ελληνικό λαό, έπειτα από την κηδεία είχε επιστρέψει σπίτι έχοντας αποτίσει τον απόλυτο φόρο τιμής τόσο στον ποιητή όσο και στη Ελλάδα, που τόσο είχε αγαπήσει.



Βιβλιογραφία

Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 2003.

Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, εκδ. Γνώση, Αθήνα 2000.

Μανόλης Κούμας, «Ηχήστε οι σάλπιγγες - Σ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα!», εφ. Η Καθημερινή, 21/11/0. Γιώργος Πετρίτσης, «Η κηδεία του Παλαμά», Μαρτυρίες, 1994, αρχείο ΕΡΤ.

Λίνος Πολίτης, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1998.

Νίκος Χρυσολωράς, «Η κηδεία του Κωστή Παλαμά το 1943», εφ. Η Καθημερινή, 21/11/10.

Τάσος Ψαρράς, «Κωστής Παλαμάς», Εποχές και συγγραφείς, 1999, αρχείο ΕΡΤ.



Επιμέλεια

ΣΤΡ(ΠΖ) Δρουγαλάς Κωνσταντίνος, ξεναγός Πολεμικού Μουσείου Θεσσαλονίκης

Φιλόλογος-Απόφοιτος Μεταπτυχιακού Μεσαιωνικών και Νεοελληνικών Σπουδών του Α.Π.Θ.

ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

------

ΤΗΛΕΦΩΝΟ +30 2310 249803

FAX +30 2310 893731

------

EMAIL 

warmuseumthessaloniki@yahoo.gr

SOCIAL MEDIA

------

  • Facebook
  • YouTube
  • TripAdvisor
TC_LL-01.png
COPYRIGHTS

------

Copyright © Πολεμικό Μουσείο Παράρτημα Θεσσαλονίκης

All Rights Reserved

Designed by samarasconstantinos

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now