«Όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά…». Το κίνημα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού



Τα χαρακτηριστικά του Διαφωτισμού

Ο Διαφωτισμός αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα κεφάλαια της ευρωπαϊκής και νεοελληνικής ιστορίας. Είναι εκείνο το κίνημα που σηματοδότησε τη μετάβαση από τον Άνθρωπο του Μεσαίωνα στον Νεότερο Άνθρωπο. Βρήκε απήχηση σε όλους σχεδόν τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, από την πολιτική και την οικονομία μέχρι τις παρυφές των κοινωνιών της Δυτικής Ευρώπης.


Πρωτίστως όμως ήταν εκείνο το κίνημα, το οποίο έθεσε στο κέντρο της μελέτης και του κόσμου, τον άνθρωπο, απαλλαγμένο από φοβίες, προκαταλήψεις και δογματισμούς. Οι απαρχαιωμένες αντιλήψεις έδωσαν τη θέση τους στις καινούργιες ιδέες της αμφισβήτησης, του στοχασμού και της επανάστασης. Η θεοκεντρική προσέγγιση των πραγμάτων έδωσε τη σκυτάλη στην ανθρωποκεντρική διάσταση της πραγματικότητας.


Τα όρια του Διαφωτισμού, όπως και όλων των πνευματικών κινημάτων της παγκόσμιας ιστορίας, δεν είναι πάντα ευκρινή. Συμβατικά εκτείνονται από το 1688, χρονιά της Αγγλικής Επανάστασης, έως το 1789, Γαλλική Επανάσταση με πολλά σημαντικά γεγονότα να προηγούνται και να έπονται.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός αποτελεί κι αυτός με τη σειρά του ιδεολογικό παρακλάδι του ευρύτερου Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Σύμφωνα με τον Κ. Θ. Δημαρά, ενός από τους σημαντικότερους μελετητές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, χρονικά εκκινεί από το 1750 και καταλήγει στα 1821 με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός όμως σε αντίθεση με τα πνευματικά του αδέρφια, δεν επιδίωκε μόνο την πνευματική αφύπνιση του γένους, αλλά και την εθνική αποκατάσταση στα πλαίσια της δημιουργίας ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Πιο συγκεκριμένα οι ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού που υιοθέτησε και ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός είναι οι εξής:

  • Σύμφωνα με την άποψη του Τζον Λόκ όλοι οι άνθρωποι έχουν ορισμένα δικαιώματα, τα οποία χαρακτηρίζονται απαραβίαστα. Το φυσικό δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία, την ισότητα απέναντι στον νόμο, την κατοχή ιδιοκτησίας και περιουσίας, καθώς και την ελευθερία σκέψης και έκφρασης. Καμία εξουσία, από όπου κι αν προέρχεται, δεν μπορεί να αφαιρέσει αυτά τα αναντίρρητα δικαιώματα.

  • Την πολιτική εξουσία, υποστηρίζει ο Ρουσσώ, πρέπει να τη διαχειρίζεται όχι κάποιος ηγεμόνας, αλλά μόνο ο λαός.

  • Οι διαφωτιστές υποστήριζαν την ανεξιθρησκία, αφού μόνον έτσι ο κόσμος θα απαλλασσόταν από τη μισαλλοδοξία, τον φανατισμό και τον δογματισμό.

  • Η εκπαίδευση πρέπει να είναι υποχρεωτική, αφού μόνο μέσω αυτής της οδού διασφαλίζεται η συνεχής πρόοδος του ανθρώπου. Ο δάσκαλος θα πρέπει να πάψει να λειτουργεί ως αυθεντία και η γνώση να έρχεται μέσω της αλληλεπίδρασης δασκάλου-μαθητή.

Τα διδάγματα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού βρήκαν πρόσφορο έδαφος στις παραδουνάβιες ηγεμονίες (Μολδαβία, Βλαχία). Τον λόγο μπορούμε να τον αναζητήσουμε στην εκχώρηση της διακυβέρνησης των παραδουνάβιων ηγεμονιών από τον σουλτάνο σε διαπρεπείς Φαναριώτες. Άρχισαν με αυτόν τον τρόπο να μεταφυτεύονται εκείνα τα στοιχεία του δυτικού πολιτισμού που θα βοηθούσαν, πρώτα στην κατανόηση, κι έπειτα στην απόκτηση των κοινωνικών αξιών που πρέσβευε ο Διαφωτισμός.

Δημήτριος Καταρτζής

Ο Δημήτριος Καταρτζής (περίπου 1730-1807) ήταν μεγάλος λογοθέτης, δηλαδή υπουργός, στην ηγεμονία της Ουγγροβλαχίας και διέπρεψε ως φωτισμένος ηγέτης που έθεσε ως στόχο την καταπολέμηση του σκοταδισμού που έπληττε τα πνευματικά θεμέλια του χριστιανικού πληθυσμού. Ο Καταρτζής αντιλαμβάνεται πως η μοναδική κατάλληλη γλώσσα για τη μόρφωση των απλών ανθρώπων ήταν η ομιλουμένη κι όχι η επιτηδευμένη, στείρα γλώσσα των λογίων. Υποστηρίζει πως η γλώσσα που θα γράφεται στα βιβλία, θα πρέπει να προσαρμοστεί στις ανάγκες της καθομιλουμένης.


Ο ίδιος ο Καταρτζής το κάνει πράξη στο μοναδικό δημοσιευμένο έργο του, που κυκλοφορεί περίπου στα 1786, με τίτλο Εγκώμιο του φιλόσοφου, μακαρισμός του ορθόδοξου, ψόγος του άθεου, ταλάνισμα του δεισιδαίμονος. Το σχέδιό του όμως απέτυχε, ύστερα από την αντίθεση των λογίων εκείνης της εποχής. Το μεγαλύτερο λάθος όμως του Φαναριώτη πολιτικού ήταν η πλάνη στην οποία περιέπεσε, όταν «άφησε» τον εαυτό του να πιστέψει πως το ελληνικό στοιχείο θα μπορούσε να γλιτώσει από την καταπίεση και να έρθει στο προσκήνιο με ήπιο τρόπο και μόνο με την κατοχή ηγετικών θέσεων και βαθμίδων. Αυτήν ακριβώς την καταπίεση ήταν που δεν αντιλαμβανόταν ο Καταρτζής, αλλά κατανοούσε πλήρως ο απλός κόσμος που ένιωθε το βάρος της στις πλάτες του.



Ρήγας Φεραίος

Ο Ρήγας (περίπου 1757-1798) γεννήθηκε στο Βελεστίνο (=η αρχαία Φεραί, εξ ου και η επονομασία) της Θεσσαλίας. Τα πρώτα γράμματα τα μαθαίνει στο πλευρό του παπά του χωριού, ενώ σε ηλικία είκοσι ετών αναγκάζεται να το εγκαταλείψει, ύστερα από τη δολοφονία ενός Τούρκου. Πρώτα ο Διαφωτισμός, στη συνέχεια η Γαλλική Επανάσταση και τέλος η εισβολή του Ναπολέοντα στην Ιταλία συγκρότησαν το εθνικό όραμά του. Το 1798 η αυστριακή αστυνομία θα συλλάβει τον Ρήγα και εφτά συντρόφους του στην Τεργέστη, ύστερα από την ανακάλυψη τριών κιβωτίων με επαναστατικές προκηρύξεις που θα έστελνε στην Ελλάδα και θα τον παραδώσει στον Πασά του Βελιγραδίου και στις οθωμανικές αρχές. Στις 11 Ιουνίου 1798 οι Τούρκοι τον στραγγάλισαν και τον έριξαν στον ποταμό Δούναβη.


Η συμβολή του στην εθνική ιστορία είναι μεγαλύτερη από ό,τι στη φιλολογική ιστορία. Αξίζει όμως να μνημονεύσουμε τη συλλογή διηγημάτων το Σχολείον των ντελικάτων εραστών, που περιέχει τα πρώτα διηγήματα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Την ίδια χρονιά με το Σχολείον, στα 1790, ο Ρήγας τυπώνει ένα εκλαϊκευμένο εγχειρίδιο φυσικής, το Φυσικής απάνθισμα, που σκοπό είχε να βοηθήσει το υπόδουλο Έθνος, κινούμενο στο πνεύμα του Διαφωτισμού.



Ο Τύπος της εποχής

Στα πλαίσια της μελέτης του κινήματος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού δεν θα μπορούσαμε να μην αναφέρουμε και την έκδοση ελληνικών εφημερίδων και περιοδικών της εποχής, αφού οι ιδέες που πρόβαλλαν τα συγκεκριμένα έντυπα αποτέλεσαν τα εφαλτήρια της πραγματικής χειραφέτησης.


Στην τυπογραφική δραστηριότητα της εποχής προστίθεται και η αγορά της Βιέννης εκτός από εκείνη της Βενετίας. Στο τυπογραφείο του Αυστριακού Josef Baumeister εκδίδεται η εφημερίδα Εφημερίς (1791-1797) από δύο αδέρφια, τον Πούπλιο και τον Γεώργιο Πούλιο. Λίγα χρόνια αργότερα μια ομάδα φίλων του Κοραή εκδίδει το περιοδικό Ερμής ο λόγιος (1811-1821) με πρώτο διευθυντή τον κληρικό και συγγραφέα Άνθιμο Γαζή (1775-1828). Μετά από κάποιες εκδοτικές ανωμαλίες ο Ερμής θα συνεχίσει την έκδοσή του αδιάκοπα έως την Ελληνική Επανάσταση. Το φαινόμενο της άνθησης του ελληνικού τύπου ανησύχησε όπως ήταν φυσικό την Πύλη, η οποία προσπάθησε μέσω της διπλωματικής οδού να πιέσει την αυστριακή κυβέρνηση για εντονότερο έλεγχο των ελληνικών, και όχι μόνο, εντύπων, χωρίς σπουδαία αποτελέσματα.



Οι Έλληνες έμποροι της εποχής

Η εμπορική δραστηριότητα της εποχής είναι εκείνη που επεκτείνει τον τότε γνωστό άξονα Κωνσταντινούπολη-Βενετία και στις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης. Έλληνες έμποροι δημιουργούν κοινότητες στη Ρωσία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και κυρίως στην Ιταλία. Το εμπόριο θα προσφέρει αργότερα με την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης τα απαραίτητα πειστήρια για την ασφαλή τροφοδοσία των Ελλήνων μαχητών. Τα παραδείγματα του Ρήγα, του Κοραή και του Κάλβου αποδεικνύουν πως ο φωτισμένος έμπορος συμβάλλει αποφασιστικά στην προετοιμασία της Εθνικής Παλιγγενεσίας.


Ένας τέτοιος Διαφωτιστής Έλληνας είναι και ο ανώνυμος συγγραφέας του θρυλικού έργου Ελληνική Νομαρχία ήτοι Λόγος περί ελευθερίας (1806). Ο ίδιος δεν δήλωσε στο τυπωμένο βιβλίο του ούτε το όνομά του ούτε αυτό του τυπογραφείου. Έτσι, απελευθερωμένος από τα ονομαστικά δεσμά προτρέπει τους συμπατριώτες του στην κατάκτηση της ελευθερίας. Και αν η Ελληνική Νομαρχία δεν διεκδικεί φιλολογικές ή λογοτεχνικές δάφνες, εντούτοις είναι το πρώτο έργο, το οποίο δεν μιλάει για έξωθεν βοήθεια ή σωτηρία από κάποια από τις ξένες δυνάμεις. Ο Έλληνας μόνος του θα πρέπει να αναζητήσει το μονοπάτι της ελευθερίας.



Αδαμάντιος Κοραής: ο «Σεβάσμιος Γέρων»

Ο Αδαμάντιος Κοραής (1749-1833) γεννήθηκε στη Σμύρνη, αλλά στα 1771 η οικογένειά του θα τον στείλει στο Άμστερνταμ για να διαχειριστεί τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Φεύγει για το Μονπελιέ της Γαλλίας προκειμένου να σπουδάσει ιατρική και στη συνέχεια φεύγει για το Παρίσι, όπου μελετά χειρόγραφα του Ιπποκράτη που σκοπεύει να εκδώσει. Εκεί γίνεται μάρτυρας των γεγονότων της Γαλλικής Επανάστασης. Ο ίδιος ο Κοραής ήταν υποστηρικτής της γαλλικής εξωτερικής πολιτικής: όταν ο Ναπολέοντας αποβιβάζεται στα Επτάνησα, πιστεύει, όπως και πολλοί άλλοι Έλληνες, πως αυτή ήταν η απαρχή της απελευθέρωσης όλων των Ελλήνων, στο τέλος όμως θα διαψευστεί με τον χειρότερο τρόπο.

Για τον Αδαμάντιο Κοραή, ίσως της μεγαλύτερης μορφής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ο συνδυασμός των προκαταλήψεων με την αμάθεια ήταν αυτός που καθήλωνε τους συμπατριώτες του στα όρια της πνευματικής ανεπάρκειας. Θέλοντας να τους φέρει σε επαφή με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα, προχώρησε στην έκδοση βιβλίων αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, προκειμένου να καταπολεμήσει την αμάθεια. Επιμελήθηκε έτσι δεκαεπτά τόμους αρχαίων συγγραφέων με την οικονομική συμπαράσταση των αδερφών Ζωσιμάδων ονομάζοντας τη συλλογή «Ελληνική Βιβλιοθήκη». Στην αρχή αυτών των βιβλίων υπήρχε ένας πρόλογος γραμμένος από τον Κοραή που απευθυνόταν στους συμπατριώτες του θίγοντας πάντα κάποιο θέμα της επικαιρότητας.


Όταν ξεσπά η Ελληνική Επανάσταση, ο Κοραής θα θεωρηθεί πνευματικός πατέρας όλων των Ελλήνων. Αν και σε προχωρημένη ηλικία (το 1821 ήταν εβδομήντα δύο ετών) με τις επιστολές που απευθύνει σε σχολάρχες, κοινότητες και οπλαρχηγούς, βρίσκουμε τον Διαφωτιστή Κοραή κι εκείνο το πνεύμα, το οποίο ουδέποτε έχασε τη ζωντάνια και τη μαχητικότητά του. Τόσο την προσωπικότητα όσο και τη στάση του που επηρεάστηκαν από το κίνημα του Διαφωτισμού μπορούμε να τη διακρίνουμε και στο ακόλουθο γράμμα του προς τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, που έγραψε για να τον νουθετήσει την ώρα που ξεσπούσαν οι πρώτες διχόνοιες ανάμεσα στους οπλαρχηγούς στα 1824. Η ρητορική και το περιεχόμενο είναι ενδεικτικά του Νεοελληνικού Διαφωτισμού:


«Ενδέχεται όμως να ευρίσκωνται μεταξύ σας τινές, όχι κακοί στρατηγοί, όχι κακοί πολίται, αλλ’ άνθρωποι απατημένοι από εχθρών της Ελλάδος, ανθρωπίσκων φαρμακεράς συμβουλάς· άνθρωποι νομίζοντες, ότι όστις κρατεί όπλα, είναι και ελεύθερος, είναι και δυνατός, είναι και ασφαλής, δια τούτο μόνον, ότι κρατεί όπλα. Πλάνην μεγάλη πλανώνται οι ταλαίπωροι. Μόνη η δικαιοσύνη φέρει την ελευθερίαν, την δύναμιν και την ασφάλειαν· όπλα χωρίς δικαιοσύνην, γίνονται όπλα ληστών, ζώντων εις καθημερινόν κίνδυνον να στερηθώσι την δύναμην από άλλους ληστάς, ή και να κολασθώσιν ως λησταί από νόμιμον εξουσίαν. Η ανδρεία χωρίς την δικαιοσύνην είναι ευτελές προτέρημα· η δικαιοσύνη, αν εφυλάσσετο από όλους, ουδέ χρείαν θα είχε της ανδρείας, ως έλεγεν ο ένδοξος και μέγας στρατηγός Αγησίλαος, «Ουδέν ανδρείας χρήζομεν, εάν πάντες ώμεν δίκαιοι».



Βιβλιογραφία

M. H. Abrams, Λεξικό λογοτεχνικών όρων: θεωρία, ιστορία, κριτική λογοτεχνίας, μτφρ. Γιάννα Δεληβοριά, Σοφία Χατζηιωαννίδου, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2005.

Mario Vitti, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 2003.

Βασίλης Δ. Αναγνωστόπουλος, Κώστας Φωτάκης, Λεξικό συγγραφέων, Βιογραφίες-Εργογραφίες, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2000.

Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας, εκδ. Γνώση, Αθήνα 2000.

Ιωάννης Παρίσης, Νικήτας Παρίσης, Λεξικό λογοτεχνικών όρων, εκδ. Πατάκη, Αθήνα 2000.

Γιώργος Σμπιλίρης, Αγαθοκλής Αζέλης, Παναγιώτης Γατσωτής, Γαβρίλης Λαμπάτος, Νεότερη και σύγχρονη ιστορία, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2007.



Επιμέλεια

Στρ(ΠΖ) Δρουγαλάς Κωνσταντίνος, ξεναγός Πολεμικού Μουσείου Θεσσαλονίκης

Φιλόλογος - Απόφοιτος Μεταπτυχιακού Μεσαιωνικών και Νεοελληνικών Σπουδών του Α.Π.Θ.

ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

------

ΤΗΛΕΦΩΝΟ +30 2310 249803

FAX +30 2310 893731

------

EMAIL 

warmuseumthessaloniki@yahoo.gr

SOCIAL MEDIA

------

  • Facebook
  • YouTube
  • TripAdvisor
TC_LL-01.png
COPYRIGHTS

------

Copyright © Πολεμικό Μουσείο Παράρτημα Θεσσαλονίκης

All Rights Reserved

Designed by samarasconstantinos

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now